Otto von Bismarck (EN)

Otto von Bismarck (1815–1898) to człowiek, który w ciągu niespełna dekady przekształcił rozbitą na kilkadziesiąt państw Europę Środkową w potężne Cesarstwo Niemieckie. Nazywany „żelaznym kanclerzem”, łączył brutalny realizm z mistrzowskim wyczuciem dyplomacji. Jego dziedzictwo budzi do dziś spory: był jednocześnie architektem pokoju w Europie i twórcą metod, które ułatwiły późniejsze kat.

Junkier z Pomorza i Marchii

Bismarck urodził się 1 kwietnia 1815 roku w Schönhausen, w majątku rodziny należącej do pruskiej szlachty ziemiańskiej, czyli junkrów. Matka, Wilhelmina Mencken, wywodziła się z rodziny urzędników i uczonych, co dało mu zarówno ambicje intelektualne, jak i pewien dystans do czysto wiejskiego światka ojca. Dzieciństwo spędził w Pomorzu, w majątku Kniephof, a edukację odebrał w Berlinie oraz na uniwersytetach w Getyndze i Berlinie.

Młodość miał burzliwą: pojedynki, długi i niechęć do biurokratycznej kariery sprawiły, że porzucił służbę państwową i przez kilka lat gospodarował na wsi. Tam przeszedł religijne nawrócenie, związane z kręgiem pomorskich pietystów, do którego należeli także przedstawiciele rodzin takich jak Puttkamerowie. W 1847 roku ożenił się z Johanną von Puttkamer, co na trwałe powiązało go z tą pomorską rodziną; więcej o jej dziejach znajdziesz w tekście o rodzie Puttkamerów.

Droga do władzy

Do wielkiej polityki wszedł podczas Rewolucji 1848 roku jako zdecydowany konserwatysta i obrońca monarchii. Reprezentował Prusy w Sejmie Związkowym we Frankfurcie, potem jako poseł w Petersburgu i Paryżu. Ten okres był jego prawdziwą szkołą dyplomacji: poznał rosyjskie i francuskie dwory, nauczył się ważyć interesy mocarstw i przestał wierzyć w ideologie jako podstawę polityki zagranicznej.

W 1862 roku król Wilhelm I, w sporze z parlamentem o reformę armii i budżet, powołał Bismarcka na premiera Prus. Bismarck rządził początkowo bez uchwalonego budżetu, powołując się na „lukę” w konstytucji. Właśnie wtedy padły jego słynne słowa o „żelazie i krwi”, które przylgnęły do niego na zawsze.

„Wielkie kwestie epoki nie rozstrzygną się przemówieniami i uchwałami większości, lecz żelazem i krwią.” — Otto von Bismarck, 1862

Trzy wojny i zjednoczenie Niemiec

Zjednoczenie nie było dziełem jednego aktu, lecz serii precyzyjnie zaplanowanych konfliktów.

• Wojna duńska (1864) – Prusy i Austria odebrały Danii Szlezwik i Holsztyn, co stworzyło zarzewie przyszłego sporu między zwycięzcami.
• Wojna austriacko-pruska (1866) – po szybkim zwycięstwie pod Sadową Austria została wyłączona z niemieckich spraw, a powstał Związek Północnoniemiecki pod przywództwem Prus.
• Wojna francusko-pruska (1870–1871) – dzięki prowokacji wokół tzw. depeszy emskiej Francja wypowiedziała wojnę, a południowe państwa niemieckie przystąpiły do sojuszu z Prusami.

18 stycznia 1871 roku w Sali Lustrzanej w Wersalu proklamowano Wilhelma I cesarzem niemieckim. Bismarck zadbał o to, by nowe państwo wyglądało na dzieło dynastii i armii, a nie liberalnego parlamentu, jak chcieli zwolennicy zjednoczenia z 1848 roku.

Kanclerz i polityka wewnętrzna

Jako kanclerz Rzeszy Bismarck stworzył system, w którym ogromną władzę miał cesarz i kanclerz, a Reichstag, wybierany powszechnie przez mężczyzn, miał ograniczony wpływ. Na początku opierał się na liberałach narodowych i prowadził tzw. Kulturkampf, czyli walkę z wpływami Kościoła katolickiego, co szczególnie mocno uderzyło także w polską ludność zaboru pruskiego, poddaną germanizacji w szkołach i administracji.

Kulturkampf okazał się porażką: katolicy skonsolidowali się wokół partii Centrum, a Bismarck stopniowo ustąpił. Zwrócił się wtedy przeciwko socjalistom, wprowadzając w 1878 roku ustawy antysocjalistyczne. Jednocześnie, chcąc odciągnąć robotników od radykalizmu, stworzył pionierski system ubezpieczeń społecznych: na wypadek choroby (1883), wypadku przy pracy (1884) oraz inwalidztwa i starości (1889). Było to pierwsze takie rozwiązanie na świecie i wzór dla wielu państw.

Dyplomacja równowagi

Po 1871 roku Bismarck uznał Niemcy za „nasycone” i skupił się na utrzymaniu pokoju, tak by nikt nie próbował odebrać Rzeszy zdobyczy. Największe zagrożenie widział w odwecie Francji, dlatego starał się ją izolować. Wynikiem był misternie utkany system sojuszy: Przymierze Trzech Cesarzy, Dwuprzymierze z Austro-Węgrami (1879), Trójprzymierze z Włochami (1882) oraz tajny Układ reasekuracyjny z Rosją (1887).

Kongres Berliński w 1878 roku pokazał jego rolę „uczciwego pośrednika” w sprawach Bałkanów, a konferencja berlińska z lat 1884–1885 uporządkowała reguły podziału Afryki. Sam Bismarck do kolonii podchodził z rezerwą, uważając je za kosztowny dodatek, lecz ustąpił presji opinii publicznej i kręgów handlowych.

Dymisja i ocena dziedzictwa

Po śmierci Wilhelma I w 1888 roku i krótkim panowaniu Fryderyka III na tron wstąpił młody Wilhelm II, który chciał rządzić samodzielnie. Spór o politykę wobec socjalistów i o władzę kanclerza doprowadził w marcu 1890 roku do dymisji Bismarcka. Ostatnie lata spędził w Friedrichsruh, krytykując swoich następców; zmarł 30 lipca 1898 roku.

Ocena jest podzielona. Zwolennicy podkreślają kunszt dyplomatyczny i długi okres pokoju w Europie. Krytycy wskazują, że ukształtował państwo oparte na autorytaryzmie, militaryzmie i lekceważeniu parlamentu, a jego system sojuszy był tak skomplikowany, że bez jego umiejętności nie dało się go utrzymać. Rozpad tej konstrukcji po 1890 roku otworzył drogę ku wydarzeniom, które doprowadziły do wojen XX wieku, w tym II wojny światowej. Dla historyków pozostaje jedną z najważniejszych postaci XIX stulecia, a dla Polaków – także symbolem polityki germanizacyjnej.