Otto von Bismarck

Otto von Bismarck, nazywany Żelaznym Kanclerzem, to jedna z tych postaci, które na zawsze zmieniły mapę Europy. Pruski junkier, który zjednoczył Niemcy „żelazem i krwią”, a potem przez niemal dwie dekady z mistrzowską ostrożnością pilnował kruchej równowagi sił na kontynencie. Jego dziedzictwo budzi podziw i niepokój zarazem, bo obok geniuszu dyplomacji zostawił po sobie także państwo o głębokich słabościach.

Junkier ze Schönhausen

Otto Eduard Leopold von Bismarck urodził się 1 kwietnia 1815 roku w Schönhausen w Marchii Brandenburskiej. Pochodził ze szlacheckiej rodziny ziemiańskiej, której przedstawiciele od pokoleń zarządzali majątkami na wschód od Łaby. Ojciec reprezentował typowy świat junkrów: konserwatywny, przywiązany do ziemi i do pruskiej monarchii. Matka, Wilhelmina Mencken, wywodziła się z rodziny urzędników i uczonych, i to ona zadbała o staranne wykształcenie syna.

Młody Otto studiował prawo w Getyndze i Berlinie, ale nie był wzorowym studentem. Słynął z pojedynków, długów i buntowniczego charakteru. Krótka kariera urzędnicza nie dała mu satysfakcji, więc na kilka lat osiadł na wsi, gospodarując w rodzinnych dobrach na Pomorzu. W tym czasie przeżył głębokie nawrócenie religijne, związane z pietystycznym środowiskiem pomorskich ziemian i małżeństwem z Johanną von Puttkamer w 1847 roku. O tej szlacheckiej rodzinie można przeczytać więcej na stronach Junkrzy von Puttkamers oraz The house of Puttkamers.

Droga do władzy

Na scenie politycznej Bismarck pojawił się w czasie rewolucji 1848 roku jako zagorzały obrońca monarchii i przeciwnik liberałów. Jego ostre wystąpienia zwróciły uwagę króla Fryderyka Wilhelma IV, który widział w nim „czerwonego reakcjonistę”. Następnie Bismarck reprezentował Prusy przy Sejmie Związkowym we Frankfurcie, a później jako ambasador w Petersburgu i Paryżu. Te placówki dały mu wyjątkowe rozeznanie w grze mocarstw.

W 1862 roku Prusy znalazły się w głębokim kryzysie konstytucyjnym. Król Wilhelm I pokłócił się z parlamentem o reformę i finansowanie armii. Na jego wezwanie Bismarck został premierem i ministrem spraw zagranicznych. W słynnym wystąpieniu zapowiedział, że o wielkich sprawach nie rozstrzygną uchwały większości, lecz „żelazo i krew”. Frazę tę potem traktowano jako program, choć była przede wszystkim ostrą ripostą wobec parlamentarzystów.

„Wielkie kwestie epoki nie rozstrzygną się przemówieniami i uchwałami większości, lecz żelazem i krwią.”

Trzy wojny i zjednoczenie Niemiec

Zjednoczenie Niemiec nie było dla Bismarcka realizacją romantycznej idei narodowej, lecz chłodnym projektem wzmocnienia Prus. Przeprowadził je w trzech krótkich wojnach, starannie przygotowanych dyplomatycznie.

• Wojna z Danią (1864) – wspólnie z Austrią Prusy odebrały Danii Szlezwik i Holsztyn, a spór o ich zarząd stał się później pretekstem do konfliktu z Wiedniem.
• Wojna z Austrią (1866) – decydujące zwycięstwo pod Sadową wyrzuciło Habsburgów z Niemiec. Bismarck zadbał jednak o łagodne warunki pokoju, by nie tworzyć trwałego wroga.
• Wojna z Francją (1870–1871) – sprowokowana między innymi redakcją tzw. depeszy emskiej, zakończyła się klęską Napoleona III i proklamowaniem Cesarstwa Niemieckiego w Sali Lustrzanej w Wersalu.

Nowe państwo było federacją, w której dominowały Prusy. Miało parlament wybierany w powszechnych wyborach męskich, ale realna władza spoczywała w rękach cesarza i kanclerza. Był to ustrój pełen kompromisów, skrojony tak, by zabezpieczyć pozycję pruskiej elity.

Kanclerz Rzeszy: polityka zagraniczna

Po 1871 roku Bismarck ogłosił, że Niemcy są państwem „nasyconym”, które nie szuka dalszych podbojów. Jego głównym celem stało się utrzymanie pokoju, a przede wszystkim izolowanie Francji, która pragnęła odwetu za utratę Alzacji i Lotaryngii. Służył temu skomplikowany system sojuszy: Przymierze Trzech Cesarzy z Austro-Węgrami i Rosją, potem Trójprzymierze z Austrią i Włochami oraz tzw. traktat reasekuracyjny z Rosją.

W 1878 roku Bismarck pokazał się jako „uczciwy makler” na kongresie berlińskim, który uporządkował sprawy bałkańskie po wojnie rosyjsko-tureckiej. W latach osiemdziesiątych Niemcy weszły także na drogę kolonialną, zajmując terytoria w Afryce i na Pacyfiku, choć kanclerz traktował to raczej jako narzędzie dyplomacji niż prawdziwy cel. Jego system był tak misterny, że po jego odejściu nikt nie potrafił go utrzymać, a Europa stopniowo zmierzała ku podziałowi na dwa wrogie bloki. Konsekwencje widać aż po II wojnę światową, choć linia przyczynowa jest oczywiście długa i złożona.

Polityka wewnętrzna: Kulturkampf i ustawy socjalne

Walka z Kościołem i socjalistami

W polityce wewnętrznej Bismarck nie unikał twardych starć. W latach siedemdziesiątych poprowadził Kulturkampf, czyli walkę z wpływami Kościoła katolickiego, w której widział zagrożenie dla jedności państwa. Represje dotknęły także katolików na ziemiach polskich, gdzie nasiliła się germanizacja, między innymi w szkolnictwie. Przyniosło to skutek odwrotny do zamierzonego: wzmocniło partię Centrum i solidarność katolików. Po kilku latach kanclerz wycofał się z większości ustaw.

Kolejnym przeciwnikiem byli socjaliści. W 1878 roku uchwalono ustawy antysocjalistyczne, które zakazywały działalności ich organizacji i prasy. Równocześnie Bismarck próbował odebrać im poparcie robotników w inny sposób.

Pierwszy system ubezpieczeń społecznych

W latach 1883–1889 wprowadzono ubezpieczenia na wypadek choroby, wypadków przy pracy oraz inwalidztwa i starości. Był to pierwszy w nowoczesnej Europie tak kompleksowy system zabezpieczenia socjalnego. Bismarck kierował się pragmatyzmem, a nie sentymentem: chciał związać robotników z państwem. Mimo to jego rozwiązania stały się wzorem dla wielu krajów.

Upadek i dziedzictwo

W 1888 roku, w „roku trzech cesarzy”, zmarli Wilhelm I i jego syn Fryderyk III, a tron objął młody Wilhelm II. Nowy cesarz chciał rządzić samodzielnie i szybko popadł w konflikt ze starym kanclerzem, między innymi o politykę wobec socjalistów i o stosunki z Rosją. W marcu 1890 roku Bismarck został zmuszony do dymisji. Wycofał się do Friedrichsruh, gdzie krytykował swoich następców, i zmarł 30 lipca 1898 roku.

Ocena jego dorobku pozostaje podzielona. Był wybitnym strategiem, który potrafił łączyć siłę z umiarem i dostrzegać granice własnych możliwości. Jednocześnie stworzył ustrój, w którym parlament miał ograniczony wpływ, a polityka zależała od jednego człowieka. Jego następcy nie dorośli do tej roli. Dla Polaków Bismarck jest też symbolem polityki germanizacyjnej w zaborze pruskim. Jego sylwetkę w języku angielskim przedstawia również strona Otto von Bismarck (EN).