Otto Laudan

Nazwa ulicy potrafi przetrwać wieki, a potem zniknąć w jednej chwili, zastąpiona numerem w księdze wieczystej. Otto Laudan, badacz dawnego Stolpu pomorskiego (dzisiejszego Słupska), próbował ocalić to, co jeszcze dało się uratować: dawne nazwy ulic, placów i miejsc w obrębie miasta. Jego praca o nazwach miejscowych i polnych jest jednocześnie szkicem historii Stolpu i przypomnieniem, jak łatwo urzędowa dokładność zagłusza pamięć o miejscu.

Dlaczego stare nazwy znikały

Według Laudana z nazw zapisanych na dawnych planach miasta, w dokumentach budowlanych, aktach kupna ziemi i sądowych protokołach do naszych czasów dotrwała tylko niewielka część. Przyczyna nie leżała w złej woli, lecz w potrzebach nowoczesnej administracji. W połowie XIX wieku, gdy wydzielano poszczególne nieruchomości i zakładano kataster gruntowy, dawne nazwy miejscowe nie miały dla urzędników większego znaczenia.

Liczyły się bezpieczeństwo prawne, rzetelne prowadzenie ksiąg podatku gruntowego i ksiąg wieczystych. A to wymagało jednoznacznego określenia granic każdej parceli. Działka dostawała więc numer, a numer nie wymagał nazwy. W ten sposób wiele trafnych, obrazowych określeń, które przez pokolenia opisywały miejsce lepiej niż jakikolwiek wpis w rejestrze, odeszło w zapomnienie.

Drugim czynnikiem była rozbudowa miasta. Powstawały nowe ulice, a część starych nazw musiała ustąpić. Nowe nie zawsze nawiązywały do tradycji historycznej, co jeszcze bardziej oddalało mieszkańców od przeszłości ich własnej okolicy. Dlatego Laudan skupił się na nazwach ulic i dawnych określeniach miejsc na zabudowanym obszarze miasta.

Gdzie ukazała się praca

Studium opublikowano we wkładce do dziennika „Zeitung für Ostpommern”, zatytułowanej „Ostpommersche Heimat” („Ojczyzna Wschodniopomorska”), w numerach od 13 do 17. Druk wykonała stolpska drukarnia Delmanzo. Taka forma publikacji wiele mówi o charakterze tekstu: był adresowany do zwykłych czytelników gazety, mieszkańców miasta zainteresowanych własnym dziedzictwem, a nie wyłącznie do wąskiego grona uczonych.

Nurt regionalnych dodatków „ojczyźnianych” był w tamtym czasie popularny. Łączył on lokalną ciekawość z dociekaniami historyków i językoznawców, a autorzy chętnie powoływali się na siebie nawzajem. Również Laudan odwołuje się do wcześniejszych opracowań i artykułów prasowych, wśród nich do wywodów profesora Haasa z dodatku do numeru gazety z lutego 1923 roku.

Nazwa ulicy bywa ostatnim świadkiem czasów, o których nie zachowały się żadne dokumenty.

Ślady czasów germańskich i granice pewności

Laudan zaczyna od najdawniejszych warstw. W okolicach Stolpu zachowały się trwałe pamiątki z czasów germańskich, sprzed wielkiej wędrówki ludów. Od razu jednak zastrzega, że żadnej pojedynczej nazwy miejscowej nie da się z pełną pewnością przypisać tej epoce. Autor uczciwie przyznaje, że pozostaje mu poprzestać na przypuszczeniach, i właśnie ta ostrożność nadaje jego tekstowi wiarygodności.

To podejście przypomina o podstawowej trudności w badaniu nazw. Nazwa może być znacznie starsza od pierwszego dokumentu, który ją notuje, a między jej powstaniem a zapisem leżą niekiedy stulecia zmian ludności i języka. Na Pomorzu po okresie germańskim nastał czas zachodniosłowiański, potem niemiecki, więc wiele nazw było przejmowanych, przekształcanych i reinterpretowanych.

Hundestrasse: psiarnia czy setnik?

Pierwszym przykładem jest ulica zwana „Hundestrasse”. Wśród mieszkańców Stolpu, a także u historyka Bartholdy’ego, utrwaliło się przekonanie, że stała tam książęca psiarnia. Laudan zauważa, że ta opowieść jest niczym niepoparta. To raczej zgrabne wyjaśnienie, które łatwo się nasuwa, gdy w nazwie słyszy się niemieckie słowo „Hund”, czyli pies.

Autor proponuje inny trop. W wielu nazwach miejscowych element „Hund” może pochodzić od germańskiego „huno”, oznaczającego setnika, dowódcę oddziału. Za taką interpretacją przemawia położenie ulicy: leży ona tuż przy dawnych obwałowaniach miejskich, na których później stanął kościół katolicki. Wał mógł być więc ośrodkiem wspólnoty kierowanej przez takiego przywódcę.

Laudan dopuszcza też wariant ostrożniejszy: umocnienie mogło istnieć już w czasach zachodniosłowiańskich, a germańska wspólnota z „huno” na czele funkcjonowałaby wokół niego. Nie rozstrzyga sporu, lecz pokazuje, że popularna etymologia nie musi być prawdziwa i że warto sprawdzać, co faktycznie stoi za nazwą.

Windelbahn i pamięć o dawnych świętach

Drugi opisany przypadek dotyczy „Windelbahn”. Wiąże się z nią festyn, „Windelbahnfest”, urządzany w Stolpie jeszcze na początku XX wieku. Według autora jego korzenie sięgają germańskiego kultu Słońca. W czasach zachodniosłowiańskich pierwotny sens obrzędu przestał być czytelny, ale forma przetrwała: spiralny układ „Windelbahn” oraz święto z tańcami.

W średniowieczu, jak zaznacza Laudan, była to uroczystość związana z bractwem czeladniczym. To dobry przykład tego, jak ten sam zwyczaj zmienia właściciela i treść. Obrzęd religijny staje się świętem cechowym, a potem miejskim festynem, w którym nikt już nie pamięta pierwotnego znaczenia spirali. Nazwa miejsca i nazwa święta trwają dłużej niż wiedza o ich początkach.

Czego uczy ten przypadek

• nazwy i zwyczaje mogą przetrwać zmianę ludności i języka, tracąc pierwotne znaczenie,
• popularne wyjaśnienia nazw bywają późnymi domysłami, a nie wiedzą źródłową,
• brak dokumentów nakazuje mówić o prawdopodobieństwie, a nie o pewności.

Znaczenie pracy Laudana dla dzisiejszego czytelnika

Dla współczesnego czytelnika, zwłaszcza związanego ze Słupskiem i Pomorzem, tekst Laudana jest cennym świadectwem pamięci o mieście sprzed wielkich zmian XX wieku. Przypomina, że historia miasta zapisana jest nie tylko w kronikach, ale i w układzie ulic, w nazwach podwórek, w przezwiskach dawnych łąk i pól. Ten sam region, jego rody ziemiańskie i dzieje wojenne opisujemy także w innych miejscach serwisu, na przykład w tekście o Junkrach von Puttkamer czy w materiale o II wojnie światowej.

Lekcja z pracy Laudana jest prosta i aktualna: zanim nazwa zniknie, warto ją zapisać, a zanim uwierzy się w efektowną legendę, warto zapytać o źródło. Autor, świadomy ograniczeń własnej wiedzy, pozostawił nam nie gotowe odpowiedzi, lecz uporządkowane pytania. I właśnie dlatego jego studium nadal czyta się z pożytkiem.